Zelfredzaamheid in extreem weer 

Hoeveel individuele verantwoordelijkheid kunnen we eigenlijk verwachten? 

Wie beschermen we en wie blijft er achter als extreem weer de stad raakt?

Hoe weerbaar iemand is tegen de gevolgen van klimaatverandering, is lang niet altijd een kwestie van eigen voorbereiding of individuele keuzes. Waar je woont, hoe je woont en hoeveel financiële of praktische ruimte je hebt om maatregelen te nemen, bepalen in sterke mate hoe goed je bestand bent tegen hitte, wateroverlast of schade. Klimaatweerbaarheid is daarmee niet alleen een fysieke opgave, maar ook een vraagstuk van maatschappelijke weerbaarheid.

Ongelijke omstandigheden en ongelijke weerbaarheid 

Dat beeld wordt bevestigd in het recente rapport Voorbij de risico’s: keuzes voor een klimaatbestendige leefomgeving van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). Daarin stelt het PBL dat de uitdaging voor Nederland niet alleen zit in het beperken van fysieke klimaatschade, maar ook in de manier waarop klimaatrisico’s ongelijk neerslaan op de samenleving.

Niet iedereen beschikt over dezelfde mogelijkheden om zich aan te passen of te herstellen. Bewoners in versteende buurten ervaren hitte sterker dan bewoners in groene wijken. Huurders zijn voor woningaanpassingen afhankelijk van verhuurders. En wie weinig financiële buffer heeft, voelt de schade of uitval van voorzieningen veel harder. Denk  aan extra energiekosten tijdens een hittegolf, of waterschade aan de woning of inboedel die niet verzekerd is. Klimaatverandering legt bestaande verschillen niet alleen bloot, maar vergroot ze ook.

Maatschappelijke weerbaarheid is meer dan zelfredzaamheid

Weerbaarheid wordt in beleid vaak benaderd vanuit  zelfredzaamheid: wat kunnen bewoners zelf doen om voorbereid te zijn op extreem weer en de gevolgen daarvan? Ook binnen klimaatadaptatie worden bewoners gestimuleerd om bijvoorbeeld hun tuin te vergroenen, een regenton te plaatsen of maatregelen te nemen tegen hitte in en om de woning. Deze initiatieven zijn waardevol, maar niet voor iedereen haalbaar.  Niet iedereen beschikt over dezelfde woning, dezelfde leefomgeving, hetzelfde netwerk, dezelfde gezondheid of dezelfde financiële ruimte om risico’s op te vangen.

Maatschappelijke weerbaarheid vraagt daarom om een bredere blik. Niet alleen naar wat bewoners zelf kunnen organiseren, maar ook naar wat de stad collectief organiseert aan bescherming, ondersteuning en herstel wanneer extreem weer toeslaat. Denk bijvoorbeeld aan voldoende koele plekken tijdens hitte, een openbare ruimte die hevige regen beter opvangt, gerichte ondersteuning voor bewoners die zelf geen maatregelen kunnen treffen en investeringen in de buurten waar zowel de klimaatrisico’s als de sociale kwetsbaarheid het grootst zijn.

Die bredere benadering laat zien dat klimaatadaptatie niet alleen gaat over het aanpassen van de buitenruimte, maar ook over de vraag welke bewoners en wijken voldoende in staat zijn om de gevolgen van extreem weer op te vangen. Voor Rotterdam is dat geen abstracte discussie. Juist in buurten met weinig groen, oudere woningen en bewoners met beperkte financiële middelen stapelen de risico’s zich op. Daar is minder verkoeling tijdens hitte, meer kans op schade bij hevige neerslag en vaak minder mogelijkheid om zelf maatregelen te treffen.

Dat maakt klimaatimpact niet alleen een fysiek vraagstuk, maar ook een sociale opgave.

Rotterdam investeert al, maar de opgave verandert

Met Rotterdams WeerWoord werkt de gemeente al jaren aan een klimaatbestendige stad. Denk aan waterpleinen, vergroening, maatregelen tegen hittestress en investeringen in een robuustere buitenruimte. Tegelijkertijd groeit het besef dat fysieke maatregelen alleen niet voldoende zijn. Klimaatadaptatie verschuift daarmee van een technische uitvoeringsopgave naar een bredere bestuurlijke vraag: waar investeren we als eerst, wie heeft extra ondersteuning nodig en hoe voorkomen we dat kwetsbaarheid verder toeneemt?

 “Met Rotterdams WeerWoord bouwen we al jaren aan een stad die tegen extreem weer kan, in de buitenruimte en in de gebouwde stad. Maar de fysieke is stad is slechts een deel van het verhaal. Een stad is pas echt weerbaar als ook de bewoners die de gevolgen het minst kunnen opvangen, beschermd zijn. Die sociale kant verdient net zoveel aandacht als de fysieke. Anders verkleinen we de klimaatrisico’s, maar niet de ongelijkheid. ” – Johan Verlinde (programmamanager Rotterdams WeerWoord)

De fundamentele vraag ligt voor ons

De fundamentele vraag is daarom niet alleen hoe klimaatbestendig we Rotterdam kunnen maken, maar ook hoeveel zelfredzaamheid we in een veranderend klimaat van bewoners kunnen verwachten.

Dat vraagt om nauwere samenwerking tussen klimaatadaptatie, het sociale domein en maatschappelijke weerbaarheid. Niet als afzonderlijke beleidswerelden, maar als één gezamenlijke gemeentelijke opgave. Want uiteindelijk is de belangrijkste vraag niet óf extreem weer Rotterdam raakt, maar hoe eerlijk en effectief we de bescherming daartegen organiseren.

De vraag hoeveel zelfredzaamheid we redelijkerwijs van bewoners mogen verwachten, raakt de kern van klimaatrechtvaardigheid. Klimaatrechtvaardig Rotterdam brengt deze maatschappelijke kant van klimaatadaptatie onder de aandacht en verbindt kennis uit verschillende beleidsvelden, organisaties en ervaringen uit de stad. Zo werken we aan een Rotterdam waarin klimaatadaptatie niet alleen de fysieke leefomgeving versterkt, maar ook bijdraagt aan een eerlijkere verdeling van kansen en bescherming.

Wil je hierover meedenken of samen verkennen wat dit betekent voor jouw organisatie of werkgebied? Neem contact op via klimaatrechtvaardig@rotterdam.nl.